Romeinse Inscripties


        <P.S. Een paar stukjes van deze pagina zijn nog niet helemaal klaar. Ook plaatjes volgen nog.>

Hoe lees ik een Romeinse Inscriptie?

Tja, een beetje Latijn kennen is wel handig, maar niet eens zo verschrikkelijk nodig als je denkt. Romeinse inscripties lezen is namelijk een beetje een vak apart. Als u deze pagina hebt doorgelezen hoop ik dat u een beetje ingewijd bent in de geheimen van de Romeinse inscriptie, maar voordat u alle fijne kneepjes kent, bent u nog vele (interessante, dat wel) uren verder!
 

Afkortingen.

Romeinen zijn dol op afkortingen: dat wordt dus puzzelen!

In het hieronderstaande schema zijn een aantal veel voorkomende afkortingen vermeld:
V. S. L. M = Votum Solvit Libens Merito (naam) heeft zijn gelofte 
ingelost (betaald), gaarne en met reden
standaard einde van een votiefsteen
(opgerichte steen als dank voor
door de god(in) verrichte diensten)
H.F.C = Heres Faciendum Curavit Zijn/Haar/Hun erfgenaam heeft
(deze grafsteen) laten maken
standaard einde van een grafsteen
D.M = Dis Manibus Voor de Goddelijke Schimmen
(van de afgestorvenen)
standaard begin van een grafsteen
I.O.M = Iovi Optimo Maximo Aan de zeer goede en zeer verheven Iuppiter Veelvoorkomend begin van
wijstenen voor Iuppiter
AUG = Augustus    
CAES = Caesar    
COS = consul    
COS x = consul (o.i.d) voor het xde jaar    
TRIB POT = tribunicia potestate volkstribuun  
F(IL) = filius/filia zoon/dochter  
PONT MAX  = pontifex maximus opperpriester  
MAX = maximus de grootste  

Voor meer afkortingen: Zie: Abbreviations in Latin Inscriptions (Conceived and compiled by Tom Elliott)

Namen.

Een Romeins burger heeft drie namen:
Praenomen  voornaam
Nomen (gentile)  geslachtsnaam
Cognomen  bijnaam 
Bijv. Marcus Tullius Cicero

Een bepaals groepje voornamen wordt heel vaak afgekort:
 
Aulus A Lucius L Sextus S(ex)
Appius App Marcus M Servius Ser
Gaius C* Manius M' Spurius Sp
Gnaeus Cn* Numerius N(um) Titus T
Decimus D Publius P Tiberius Ti(b)
Kaeso K Quintus Q
* Oorspronkelijk kende het Romeinse schrift geen letter voor de G. Men schreef daarvoor de C. Later heeft men er een zijhaakje aangemaakt voor de G-klank. Vandaar dat Gaius en Gnaeus nog steeds als C en Cn afgekort worden.

Cijfers.

Dit zijn natuurlijk de Romeinse cijfers: I,II,III,IV,V,VI,VII,VIII,IX,X etc.
Nog even voor de zekerheid:
I = 1  V = 5 X = 10 L = 50 C = 100 D = 500 M = 1000
N.B. Naast bijv. IV (5) en IX (9) gebruiken de Romeinen ook wel eens IIII en VIIII  !

Meer over Romeinse cijfers

Schrijven.

* De Romeinen gebruikten altijd hoofdletters. (ons schrijfschrift is pas later ontstaan). Wel hadden de Romeinen speciale schrijfvariaties op letters. Dit had te maken met het materiaal van de inscriptie. Voor inscripties in steen gebruikten de Romeinen gewone hoofdletters, maar bij inscipties in hout leverde de nerven vaak probelemen op, zodat er varianten op de letters ontstondenen : bijv. | |  i.p.v. E.
Bij inscripties in metaal (brons) werd vaak gebruik gemaakt van een puntenschrift.

Variaties op letters in Romeins schrift:


 

* Vroege inscripties zijn vaak erg netjes. Later waren de inscripties echter vaak veel minder keurig, soms zelfs ronduit slordig.
Het ontcijferen van deze laatste is dan ook niet gemakkelijk!

* De Romeinen gebruiken tamelijk vaak Ligaturen.
Dit zijn samensmeltingen van letters. Een nog steeds gebruikte ligatuur is de Æ. De Romeinen voegden echter ook veel andere letters tezamen, bijv. een N en een I.

* Houd er verder rekening mee dat inscripties nog wel eens retrograde (achterstevoren) zijn!
 

Over Haakjes en andere zaken.

Wanneer men een inscriptie gelezen en begrepen heeft is een bepaalde transcriptie gebruikelijk om de inscriptie voor iedereen begrijpelijk te maken. Hierbij worden bepaalde tekens gebruikt:
 
(  )  Ronde haken : aanvulling voor een standaardafkorting, bijv. CO(n)S(ul), de tekst is dus aangevuld door moderne epigrafen.
[  ]  Vierkante haken : de tekst is door beschadiging niet meer te lezen, bijv. [IMP CAES D]IVI, en kan met zekerheid worden aangevuld.
[.....] : de tekst is door beschadiging niet meer te lezen, en kan niet met zekerheid worden aangevuld. 
  Elk puntje stelt een verloren letter voor.
[---] : de tekst is door beschadiging niet meer te lezen, en kan niet met zekerheid worden aangevuld. 
  Het aantal letters is niet meer vast te stellen.
<abc> : De letters zijn per ongeluk weggelaten op de steen, bijv. Ben<ev>entum.
{abc} : Letters teveel op de steen, die niet nodig zijn, bijv. Imp{p}eratori
[[abc]] : De letters zijn met opzet verwijderd, bijv. door een damnatio memoriae.
puntje onder de letter : tekst onzeker
[\\\\\\] : Verwijderde letters op de steen, die niet met zekerheid vastgesteld kunnen worden
twee of meer letters aan elkaar : ligatuur
/ : regelscheiding

Verschillende soorten Latijnse inscripties.

Er zijn natuurlijk vele soorten inscripties, maar ik breng ze voorlopig onder in zes categorieën:

1. Wij- of Votiefsteen
2. Grafsteen
3. Bouwinscriptie
4. Bezitsinscriptie
5. Inscripties op mijlpalen
6. Overigen
 

Standaardvolgorden.

De meeste Romeinse inscripties waren volgens een min of meer vast patroon opgebouwd. Het is handig wanneer je een beetje een idee hebt van de conventies op dit gebied.
Men dient echter wel heel goed te bedenken dat echte regels natuurlijk niet bestonden. Dit overzicht is dan ook slechts bedoeld om een handreiking te geven.

1.  (Wij- of Votiefsteen)
(In dit voorbeeld ben ik uitgegaan van mannelijk enkelvoud. De God kan natuurlijk ook vrouwelijk zijn of de wij-steen kan aan meerdere goden gewijd zijn.)
 
(Deae, Deo, Dii/Di) <naam God in de dativus> Aan (de God) <naam God>
<3x naam in de nominativus>  heeft <3x naam in de nominativus>
<eventuele herkomst, beroep etc.in de nominativus> <bepalingen>
V.S.L.M zijn gelofte gaarne en met reden ingelost.

2.  (Grafsteen)
 
DIS MANIBVS/ D.M. Aan de Goddelijke schimmen (der afgestorvenen)
<Naam>, <Afkomst>, <Functie> bij 1) in de dativus, bij 2) in de nominativus
1) H.F.C (=Heres Faciendum Curavit) heeft zijn/haar/hun erfgenaam (deze grafsteen) laten maken.
of 2) T.P.I (=Testamentum poni iussit) heeft (deze grafsteen) bij testament laten oprichten.

3.  (Bouwinscriptie)

<standaardvolgorde volgt nog>

4.  (Bezitsinscripties)
 
<naam, herkomst in de genitivus>

5.  (Inscripties op mijlpalen)
 
IMP(erator(i)) CAES(ar(i)) (voor) de opperbevelhebber (en) keizer
<naam keizer> <naam keizer>
<eventuele voorouders>, bijv. HADR(iani) FIL <eventuele voorouders>
<eventuele bijnamen en erenamen <eventuele bijnamen en erenamen
<functies>, bijv. PONT MAX, COS IIII, TRIB POTES XIII <functies>
  vul aan: "is deze paal opgericht/ heeft deze paal opgericht"
A/AB <naam stad>  <getal>  <MP/LEUGAE> vanaf <stad> <getal> mijlen (Romeinse/Gallische)

Sommige mijlpalen geven de afstand tot de stad in Romeinse mijlen aan (MP= milia passuum) 1 MP = ca. 1,5 km
In Gallia en omgeving werd vooral de Gallische mijl, de LEUGA (mv. leugae) gebruikt. Deze is ca. 2,22 km

6.  (Overigen)

Hiervoor is vanzelfsprekend geen standaardvolgorde te geven.
 

Voorbeelden.

1.  (Wij- of Votiefsteen)

DEAE/ NEHALENIA/ M(arcus) EXGINGIVS/ AGRICOLA/ CIVES TREVER/ NEGOTIATOR/ SALARIVS/ C(oloniae) C(laudiae) A(rae) A(grippinensium) V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)

Aan de godin Nehalenia heeft Marcus Exgingius Agricola, afkomstig uit Trier en zouthandelaar in Keulen, zijn gelofte gaarne en met reden betaald.

2.  (Grafsteen)

DIS MANIBVS
G(aio) IVLIO CLAV(dia tribu)
PVDENTI LIOVIA (i.p.v. het laatste woord heeft de steenhouwer eerst de letters VET uitgehakt)
VET(erano) LEG(ionis) X G(emina) P(ia) F(idelis)
AN(norum) L ET IVL(io)
IVNIO F(ilio) EIVS
O(pto) S(it) T(ibi) T(erra) L(evis) H(eres) F(aciendum) C(uravit)

Aan de goddelijke schimmen (der afgestorvenen),
Voor Gaius Iulius Pudens, van het Claudische kiesdistrict,
Uit Liovia (?), veteraan van de Legio X Gemina Pia Fidelis,
50 jaar, en voor Julius Junius, zijn zoon.
Moge de aarde licht voor jou zijn.
Hun erfgenaam heeft (deze grafsteen) laten maken.
 

Op grafstenen schreven de mensen ook wel kleine spreuken en gedichtjes. Deze zijn niet zozeer uit Nederland, maar vooal uit Rome bekend. Hieronder een paar voorbeelden uit Rome:

Hospes, resiste, et nisi molestust, perlege:
noli stomacare. Suadeo: caldum bibas.
Moriundust. Vale.

Bezoeker, blijf staan en als het je niet te lastig is, lees dan dit. Word niet boos. Luister naar mijn raad: drink iets warms. We moeten sterven. Vaarwel!
(graf van de scheepsbouwkundige Q. Caelius Vibius, Interamna, CIL 10, 5371/B 118)

Hic ego Siculina, minus bima, crudeli funere operta
ante dedi matri et patri luctum quam bracchia circum
darem, quam grata fuerim matri aut patri

Hier ben ik, Siculina. Ik was nog geen twee jaar, toen ik door de wrede dood in het graf terecht kwam. Ik dompelde mijn vader en moeder in rouw alvorens ik hen kon omhelzen en voordat ik mijn vader en moeder tot vreugde kon strekken.
(graf bij de Pota Salaria, Rome, CIL 6, 26544/ B 1820)

Balnea vina Venus corrumpunt corpora nostra,
set vitam faciunt b(alnea) v(ina) V(enus).

De baden, de wijn en de liefde richten ons lichaam te gronde,
maar de baden, de wijn en de liefde maken ook het leven.
(Graf van Claudius Secundus, Rome, CIL 6, 15258/B 1499)

Hospes, ad hunc tumulum ne meias ossa precantur
tecta hominis. set si gratus homo es, misce bibe da mi.

Vreemdeling, de beenderen van een overledene smeken je niet op dit graf te plassen. Als je een wat chiquer type bent, meng de wijn, drink hem op en ga weg.
(Grafzuil van Julia Felicula en haar echtgenoot Evaristus, Engelenburchtm Rome, CIL 6, 2357/B838)
(Bron: Dis Manibus, grafschriften uit het oude Rome, samengesteld door Ivo Gay, baarn 1994)
 

3.  (Bouwinscriptie)

<voorbeeld nog niet beschikbaar>

4.  (Bezitsinscripties)

Fragment van een bronzen naamplaatje (4.9 x 3.2 cm) in de vorm van een 'tabula ansata'. De in puntschrift aangebrachte inscriptie kan als volgt worden gelezen en aangevuld:

L(egionis) X g(eminae)/> (centuriae) Cinnae/ Amoni Iulli
= van de Legio X Gemina, van de centuria van Cinna, van Amonius Iullus

5.  (Inscripties op mijlpalen)

In 1997 werd in het Wateringse Veld bij Den Haag een unieke vondst gedaan: vier mijlpalen bijelkaar!
Dit is de mjilpaal van Antoninus Pius:

[IMP(eratori) CAES(ari) D]IVI
HADR.FIL(io).DIVI.TRAI(ani)
PARTHIC(i).NEPOTI
DIVI.NERVAE.PRO
NEPOTI.T(ito).AELI(o)
ANTONINO.AVG(ust)O
PONT(ifici) M[AX](imo)TRIB(unicia) [PO]TES(tate)
XIIII IMP(eratori) CO(n)S(uli) III
A M(unicipio) A(elio) C(ananefatium) MP IIII

(Voor de opperbevelhebber en keizer),
de zoon van de vergoddelijkte Hadrianus,
de kleinzoon van de vergoddelijke Traianus
met de eretitel Parthicus,
de achterkleinzoon van de vergoddelijkte Nerva,
(nl) Titus Aelius Antoninus Augustus,
opperpriester, volkstribuun voor het 14e jaar,
opperbevelhebber, consul voor het 4e jaar,
(is deze paal opgericht)

vanaf Municipium Aelium Cananefatium (Voorburg) 4 mijlen.

6.  (Overigen)

* Opschriften op laat-Romeinse bekers:
REPLE OLA................................................................ Vul de beker nog eens
REPLE ME.................................................................. Vul me nog eens
OLA TENE BIBE........................................................ Pak de beker en drink
GAUDIAS .................................................................. Veel plezier
DA MIHI MERUM.....................................................  Geef me nog een borrel (merum = onverdunde wijn)

* Steen (h. 17.5, br. 41 cm) uit Ulpia Noviomagus (de stad Nijmegen):

COL(legium) FABRV(m)/
TIG(nariorum). S.P. (?) XXX. D.M. (?)

Het gilde der timmerlieden (of bouwvaklieden) ........

De juiste betekenis van het opschrift is nog niet duidelijk; wellicht heeft het betrekking op plaatsen in een theater of amfitheater, of op een begraafplaats of een tempel.

* Oogartssteentje

Vierkant groen steentje (3.4 x 3.8 x 1 cm), afkomstig uit Ulpia Noviomagus, stempel van de oogarts M. Ulpius Heracles.
Op de vier smalle kanten zijn in spiegelbeeld inscripties aangebracht. Op de foto is zichtbaar:

MARCI VLPI HERA/CLETIS DIAMYSUS

Diamysus (= een geneesmiddel) van Marcus Ulpius Heracles

* Inscriptie uit Pompei

A . SVETTI . CERTI
AEDILIS . FAMILIA . GLADIATORA . PVGNAB . POMPEIS
PR . K . IVNIAS . VENATIO . ET . VELA . ERUNT

Op de laatste dag van mei zullen gladiatoren van de aedilis Aulus Suettius Certus vechten te Pompei. Er zal ook een jacht zijn en er zullen schermen (tegen de zon) zijn.

Voorbeeldjes om mee te oefenen.

Maar pas op, Ze zijn niet allemaal even simpel!
Gebruik zo nodig een woordenboek, bijv. Woordenboek Latijn/Nederlands van Prof.dr.Harm Pinkster, 2002, er is (althans tijdelijk) ook een internetversie!

* Steen, gevonden in de Waal bij Nijmegen in 1669:

MATRIBVS/MOPATIBVS/SVIS/M.LIBERIVS/VICTOR/CIVES/NERVIVS/NEG./FRV/V.S.L.M

* Steen, gevonden op landgoed de Holdeurn (Nijmegen) in 1845:

VESTAE/SACRVM/IVL. VICTO/MAG FIG/PRO SE

* Steen (h. 29.5, br. 20 cm.) uit Kapel-Avezaath, gem. Zoelen, gewijd aan de godin Hurstrga.

DEAE/HVRSTRGE/EX. P. EIVS/VAL  SILVESTE[r]/
DEC. M. BAT/ POS. L. M

* Steen (h. 1,06 m), gevonden te Vechten, 2e eeuw na Christus.
D.M.VALENTI
BITRITALI
VET.EX.N.ALAE I
[TR]ACHVM.H.F.C.

* Grafsteen (h. 1,44 m)

M TRAIANU[S]
GVMATTIVS GAI
SIONIS F VET ALAE
AFROR T P I

* Mijlpaal, gevonden in 1997 in het Wateringse Veld bij Den Haag.

IMP C[A]ES [C] M
QVINTO [T]RA
DECIO [PI]O FELI
C AVG [PO]NT M
TRIB POTES CO
PROCO[S] CANA[NEF]ATES
AB CIVITATE [... LEV]G

* Mijlpaal, gevonden in 1997 in het Wateringse Veld bij Den Haag.

IMP CAES
DIVI SEPTIMI
SEVERI.PII.ARABICI
ADIABENICI.PARTHI
CI.MAX.BRITANICI
MAX.FILIVS
M.AV[R.AN]TONINVS
PIV[S....
M

* Mijlpaal, gevonden in 1997 in het Wateringse Veld bij Den Haag.

IM[P] CAES
MAR[CO AN]TONIO
GOR[DIANO] PIO
FEL[ICI INV]ICTO
AV[G PONT M]AX
TR[IB POT CO]S

* meer voorbeeldjes in de 'Archive of Photographed Inscriptions' van de U.S. Epigraphy Project.
 

De voorbeelden zijn ontleend aan:
- J.K. Haalebos e.a., Castra und Canabae - Ausgrabungen auf dem Hunerberg in Nijmegen 1987-1994, Nijmegen 1995
- Noviomagus - Op het spoor der Romeinen in Nijmegen (Rijksmuseum G.M. Kam), Nijmegen 2e druk 1979
- Dr. W.A. van Es, De Romeinen in Nederland, Haarlem, 3e druk 1981
- Tilmann Bechert en Willem J.H. Willems, De Romeinse rijksgrens tussen Moezel en Noordzeekust, Stuttgard, 2e druk 1997
- Romeinse mijlpalen in Den Haag, Gemeente Den Haag, Dienst Stadsbeheer, Afdeling Archeologie
- De Romeinse Tijd in Nederland, Rijksmuseum van Oudheden , Drs. Marijke Brouwer, Amsterdam 1993

Meer inscripties

Links

Bijna alle inscripties worden opgenomen in het Corpus Inscriptionum Latinorum (C.I.L.). Een enorme rij loodzware banden. Slechts gedeelten hiervan zijn gedigitaliseerd:
Inscriptiones Latinae Eystettenses.
   The Internet Release. I.L.S., AE 1970 - 1995, and a large sample from the C.I.L. (about 130.000 inscriptions).
Seminar für Alte Geschichte (München)
met 80.114 inscripties
US Epigraphy Project
Epigraphische Datenbank Heidelberg  (Forschungsstelle der Heidelberger Akademie der Wissenschaften)
Latin Inscriptions - The Internet Release Katholische Universität Eichstätt
A Latin Inscriptions Site (Lacus Curtius).
   Met drie levels: een lijst van 200 inscripties voor de expert, voor de student 21 foto's met oplossing, en voor de surfer verschillende webpagina's
Romeinse inscripties.
   Museumopdracht van een groepje scholieren.
Stadswandeling door Nijmegen
   aan de hand van de (post-Romeinse) Latijnse inscripties.

Literatuur

- Lawrence Keppie, Understanding Roman Inscriptions, London 1991
- Ivo Gay, Dis Manibus, Grafschriften uit het oude Rome, Baarn 1994
- Ernst Meyer, Einführung in die Lateinische Epigraphik, Darmstadt 1973
- A. Riese, Das Rheinische Germanien in den antiken Inschriften, Berlijn 1914
- Raymond Bloch, LíÉpigraphie Latine, Parijs 1969
- J.E. Sandys, Latin Epigraphy, 2e druk 1969
- Gerold Walser, Römische inschrift-kunst, Stuttgard 1988
- Wolfgang Selzer, Römische Steindenkmäler, Mainz im Römischer Zeit, Mainz 1988
- Dr. A.W. Byvanck, Excerpta Romana, De bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland, deel 2, 's-Gravenhage 1935


Pieter van Hilten (c) 2003
--Home--